krant lezen

Hoe het Sociaal en Cultureel Planbureau nepnieuws verspreidt over onze nieuwsconsumptie

Elger van der Wel
Elger van der Wel

Het SCP publiceerde deze week een onderzoek naar de nieuwsconsumptie van Nederlanders met wel heel opmerkelijke conclusies.

“Vier op de tien Nederlanders lezen of kijken nauwelijks nieuws”. kopte Trouw afgelopen week. Het was één van de conclusies die naar voren kwamen uit een onderzoek naar de nieuwsconsumptie van Nederlanders door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Dat klinkt als een betrouwbare partij, maar het onderzoek deugt van geen kanten.

Elger van der WelElger van der WelWekelijks schrijft Elger van der Wel een column over innovatie in de journalistiek en media. Deze week kijkt hij kritisch naar wat cijfers.Als eerste: het onderzoek komt voort uit zelfrapportage. Er is dus gekeken naar het gedrag van mensen, er is gevraagd om mensen hun eigen gedrag te laten bijhouden. Vorige week haalde ik het probleem hiervan al aan in mijn column. Mensen zijn namelijk helemaal niet zo goed in opgeven of bijhouden hoeveel tijd ze nu werkelijk aan iets besteden.

Desondanks mag je het SCP-onderzoek niet afschrijven naar aanleiding van de gebruikte onderzoeksmethode. Het is een algemeen gebruikte en geaccepteerde manier om mediagebruik te meten. Mede ook doordat andere vormen van meten in de praktijk gewoon erg lastig zijn. We moeten het er mee doen.

Vier op de tien Nederlanders lezen of kijken nauwelijks nieuws

En ook al komt het resultaat nooit exact overheen met de werkelijkheid, als het onderzoek verder goed is uitgevoegd kun je nog steeds prima conclusies trekken. Zoals dus de conclusie waarmee Trouw kopt: “Vier op de tien Nederlanders lezen of kijken nauwelijks nieuws”.

Vier op de tien Nederlanders nemen op een doorsneedag niet of nauwelijks kennis van het nieuws. Ze lezen geen krant, volgen radio en televisie niet en kijken ook niet op nieuwssites en -apps.

Echter: als je doorleest in het artikel – of als je de berichtgeving van het SCP zelf erbij pakt – dan kom je er er al vrij snel achter dat er door de onderzoekers een opvallende extra eis is meegenomen in het onderzoek. Nieuwsgebruik werd alleen maar meegeteld in het onderzoek als het minstens vijf minuten duurt.

52 procent vs. 11 procent

Of zoals het SCP het zelf verwoordt:

Een kleine meerderheid van de Nederlandse bevolking (52%) gebruikt in de loop van de dag (een keer of meerdere keren) kort (< 5 minuten) nieuwssites- of apps. Dat is aanzienlijk meer dan de 11% die we op basis van de dagboekgegevens (momenten die langer dan 5 minuten duren) registreerden. Het kortdurende bezoek van nieuwssites/-apps is vooral populair onder mannen (60%), hoogopgeleiden (62%), 20-34-jarigen (65%) en 35-49-jarigen (60%).

Als je vervolgens in het onderzoeksrapport [pdf] zelf duikt dan kom je ook nog eens dit soort teksten tegen:

Het aantrekkelijke van online nieuws is juist dat dit snel en frequent tussendoor bekeken kan worden. Op een doorsneedag houdt een kleine meerderheid van de Nederlandse bevolking (52%) zich op die manier met het nieuws bezig (tabel 3). Dat is aanzienlijk meer dan de 11% die we op basis van de dagboekgegevens registreerden. Kennelijk is een kort bezoekje brengen aan nieuwssites/-apps aantrekkelijk om tussen andere activiteiten door te doen.

Aan de ene kant zegt het SCP dus dat ze zien dat veel mensen tegenwoordig meerdere keren per dag nieuws tot zich nemen via bijvoorbeeld NU.nl. Aan de andere kant vragen ze diezelfde mensen een dagboek bij te houden, waarbij ze al die NU.nl-momenten niet mogen meenemen.

Waarmee de onderzoekers dus eigenlijk indirect zeggen: je raakt wel goed geïnformeerd als je ’s ochtends gedurende 20 minuten een aantal artikelen uit een krant leest, maar niet als je ieder uur één artikel online leest. Als je het achtuurjournaal kijkt dan tel je mee, kijk je meerdere keren per dagen naar losse items in de NOS-app, dan tel je niet mee.

Social media

Mijn verbazing werd nog groter, toen ik verder las in het rapport:

Ook sociale media als Facebook en Twitter zijn steeds belangrijkere nieuwsplatforms en voorzien in heel uiteenlopende informatiebehoeften.

Scherpe conclusie anno 2017 – of eigenlijk anno 2015, want het onderzoek zelf is twee jaar geleden al uitgevoerd. Er is in het onderzoek niet naar het gebruik van social media als nieuwsbron gevraagd. Gewoon niet. De onderzoekers zeggen er wel bij dat mensen via social media doorklikken naar nieuwssites om een artikel te lezen. De vraag die echter onbeantwoord blijft is: hebben mensen die dat regelmatig doen dat ook opgegeven als een “een bezoek brengen aan nieuwssites/-apps”?

Er is in het onderzoek niet naar het gebruik van social media als nieuwsbron gevraagd. Gewoon niet. Dat is compleet afhankelijk van je vraagstelling en de interpretatie daarvan door de ondervraagde. Daar komt bij dat steeds meer video’s direct op social media leven en dus eens niet meer resulteren in een doorklik. Het bekijken van video’s van RTL Nieuws in je Facebook-feed telt binnen dit onderzoek dus gewoon niet mee als nieuwsconsumptie!

Reuters Institute

Op de dag dat het onderzoek van SCP werd gepubliceerd, kwamen ook het internationale Reuters Institute met een onderzoek over nieuwsgebruik. Die onderzoekers concluderen dat online nieuwsmedia een belangrijke nieuwsbron zijn voor Nederlanders dan televisienieuws. Dat is heel wat anders dan de cijfers waar het SCP mee komt…

Nu zijn er vast ook weer dingen in te brengen tegen het onderzoek van Reuters, maar het bevestigt in ieder geval nog maar een keer hoe twijfelachtig de conclusies van het SCP zijn.

Nepnieuws

Je kunt ondanks dit alles niet concluderen dat ze bij het planbureau niet bij de tijd zijn. Ze schrijven over allerlei recente ontwikkelen als het gaat om nieuwsconsumptie, alleen hebben ze die niet meegenomen in hun vraagstelling. In het onderzoeksrapport wordt bijvoorbeeld ook veel aandacht besteed aan de zorgen rondom nepnieuws:

In een tijdperk van user generated content, nepnieuws en alternatieve feiten groeit het belang van goede redactie.

Mijn voorstel is dat om te beginnen een overheidsinstantie een gedegen onderzoek uitvoert. Dat scheelt al een hoop. En als ze bij Trouw het onderzoek werkelijk zouden lezen en er kritisch naar kijken voordat ze “vier op de tien Nederlanders lezen of kijken nauwelijks nieuws” als kop opschrijven, dan zijn we helemaal op de goede weg.